Een paar maanden geleden ging bij schilder Ernst Voss de telefoon. Of hij iets kon met een dummy van de Nachtwacht. Dummy van de Nachtwacht? Ja, het Rijksmuseum ging verbouwen en de Nachtwacht moest verplaatst worden. Om de logistieke manoeuvres in het gebouw te kunnen nabootsen was de Nachtwacht op ware grootte herschapen: een spieraam bespannen met Belgisch linnen van ruim 4 meter 30 bij 3 meter 50 en met hetzelfde gewicht als Rembrandts beroemdste schilderij. De manoeuvres waren achter de rug en het doek was beschikbaar. Voss wilde er wel wat mee. De Nachtwacht naschilderen bijvoorbeeld. Gezien zijn geschiedenis niet zo vreemd, want in het schilderscollectief 'After Naturel, dat van 1985 tot midden jaren negentig van de vorige eeuw enige ophef veroorzaakte in de kunstwereid, schilderde Voss met kunstenaars als Peter Klashorst en Bart Domburg weliswaar woest en naar de natuur, maar het streven van deze publieke trial and errorschilderklas was'om te leren schilderen
zoals de zeventiende eeuwse meesters'. Interesse in de ambachtelijke kant van het mÈtieren het streven naar schilderkunstig meesterschap hebben in Voss' werk altijd op de voorgrond gestaan.
Voss kreeg toestemming van het Rijksmuseum om buiten openingstijden eens in alle rust de Nachtwacht te bestuderen. "Ik had Vdie mogelijkheid nog nooit eerder gehad en het was fantastisch. Het is werkelijk een meesterwerk, en dan niet eens zozeer vanwege stof- of gelaatsuitdrukkingen, maar vooral vanwege de dynamiek. Zet maar eens een reproductie op grote afstand of draai hem om, dan zie je hoe prachtig het is van ritme. Na verloop van tijd begonnen me allerlei dingen op te vallen aan @het schilderij. Wat me het meeste trof zijn de twee verschillende soorten licht: het grote verschil tussen het warme licht op het grootste deel van het, doek en het uitzonderlijk koude licht dat op het meisje valt. Dat is doods. Toen ik later las dat Rembrandts vrouw Saskia in 1 642 overleed, in hetzelfde jaar dus dat hij met de Nachtwacht bezig was, begon ik het idee te krijgen dat dat meisje wel eens Saskia zou kunnen zijn. Ze overleed aan tbc, amper dertig jaar oud. Rembrandt had drie kinderen met haar, die elk op hele jonge leeftijd overleden, alleen de vierde, Titus, overleefde. Dus ik tellen, maar ik kon op het schilderij in het Rijksmuseum maar drie kinderen vinden. Waar was de vierde? In de achttiende eeuw zijn er stukken van het schilderij afgesneden omdat het doek in het stadhuis op de Dam moest passen. Die afgesneden stukken zijn verloren gegaan, maar er zijn nog wel kopieÎn van het schilderij op -het originele formaat. En ja hoor, op een van de later verwijderde stukken vond ik het vierde kind. Toen was ik er van overtuigd dat Rembrandt met de Nachtwacht meer heeft gedaan dan alleen maar een opdracht uitvoeren: hij heeft er zijn eigen leed in verwerkt en het is in die zin in verhulde vorm het verhaal van zijn leven. Het rare is alleen dat ik die uitleg tot nog toe nergens heb teruggevonden. Terwijl het helemaal niet zo vreemd is ... Ik begon me voor te stellen dat mijn kinderen en mijn vrouw zouden overlijden ... Dat zou ik toch ook verwerken? Ik vroeg me af hoe ik dat zou afbeelden."
Een vriend van Voss, schilder Aldert Mantje, hoorde het verhaal van het beschikbare doek en ze begonnen gesprekken over de mogelijkheden. Voss zou de onderschildering gaan opzetten en daarna zouden ze samen aan het doek gaan sleutelen. Maar die samenwerking liep spaak. Mantje: "Voss kon na die onderschildering nief stoppen en bleef maar doorgaan met schilderen. Maar onze manier van schilderen en onze opvattingen lopen veel te ver uiteen" Voss. "Ik ben gefascineerd door hoe alles geschilderd is. En ik heb de fascinatie met Rembrandts persoonlijke verhaal. Dat jongetje achter Banning Cocq dat met die musket omhoog mikt. Ik zie hem als Titus waartegen Rembrandt zegt: "Jongen, mik hoger dan ik, doe het beter dan ik"' Mantje: "Dat schilderkunstige als uitgangspunt vind ik niet interessant. ]k wil er veel conceptueler mee aan de slag" En zoals de ambachtelijke interesse past bij het overige werk van Voss, zo past de conceptuele aanpak bij het werk van
Mantje. Als lid van het ter ziele gegane 'Seymour Likely', nam hij in de jaren negentig samen met Ronald Hooft en ]do Vunderink de kunstwereid op de hak, op een geestige en intelligente manager. Die conceptuele houding van diepgang gecombineerd met humor is ook in zijn schilderijen terug te vinden, getuige bijvoorbeeld een serie genadeloze zelfportretten en de recente serie schilderijen die Adolf Hitier als hulpeloze oude man tonen in allerlei gen·nte situaties. Mantje: "Ik ben niet geÔnteresseerd in een persoonlijke, schilderkunstige signatuur. Het gaat mij om de inhoud van het beeld. Een soort van coconceptueel realisme. Wat Rembrandt betreft ben ik, in tegenstelling tot Voss, geÔnteresseerd in de kracht van zijn schilderijen als icoon en watje vervolgens aan zo'n icoon kunt veranderen. Ik heb in 1996 al eens een groot schilderij gemaakt over een aanslag op Frans Banning Cocq. Eenzelfde scene als de moord op Lee Harvey Oswald, maar dan met de Nachtwacht als uitgangspunt".
Mantje en Voss besloten uiteindelijk ieder een eigen versie van de Nachtwacht te gaan maken. Voss: "Die van mij laat de originele voorstelling zien, geschilderd op het formaat van het Rijksmuseum-schilderij, dus alles is zo'n 98–/o verkleind. Ik ben een beetje met de achtergrond gaan schuiven om de dingen zichtbaar te.maken die volgens mij relevant zijn. Ik laat alleen de belangrijke dingen zien" Mantje: "ik ben er op een cinematografische manier over gaan nadenken. Ik heb nu een doek besteld op hetzelfde formaat en ga binnenkort ook de Nachtwacht naschilderen maar dan 2 seconden later in de tijd. Banning Cocq stapt naar voren, het hondje springt weg, een geweer gaat af, Saskia heeft haar hoofd iets verder gedraaid ... Die hele compositie zal uit elkaar vallen en een volstrekt andere dynamiek krijgen. Maar het blijft wel helemaal in de stijl van Rembrandt. Ik wil die attitude imiteren maar ik wil niet laten zien hoe goed ik kan schilderen. Ik heb een fantastische schilder gevonden die met me gaat samenwerken. Jan Maris. Autodidact en technisch verschrikkelijk goed. Woont in een auto en schildert Rembrandts op vuilniszakken omdat-ie geen geld heeft voor linnen.
Het gaat ons om de verwarring. Radicaal aan de slag met een icoon om verwarring te stichten. Het moet zo worden dat een toerist uit Cincinnatti die wel eens van Rembrandt en de Nachtwacht heeft gehoord maar verder geen idee heeft, denkt 'Wow, that's the famous painting' als-ie ons schilderij ziet"
En zo zal het geschieden: Voss zal zijn Nachtwacht afmaken in het Rembrandthuis en Mantje en Maris gaan aan de slag in een glazen hok op Schiphol zodat elke arriverende toerist hun Nachtwacht-in-wording zal zien. Maar daarmee is het verhaal nog niet klaar. Mantje: "Als het er twee blijven dan wordt het een wedstrijd en dat willen we niet. Dus in mei gaat Sandra Derks met een groep vrouwen aan de slag om een politiek-feministische versie van de Nachtwacht te schilderen. Om te laten zien hoe verschrikkelijk het leven in de 17e eeuw eigenlijk was. En hopelijk komen die drie doeken uiteindelijk bij elkaar op Schiphol, met alle experts erbij: Ernst van de Wetering, Van Os, De Leeuw. Om eens goed over de Nachtwacht te praten. Want het is eigenlijk bizar hoe weinig we van dat schilderij weten".